Artes Liberales czyli Ogród rozkoszy
ἐγκύκλιος παιδεία – ze starogreckiego edukacja cyrkularna/ wszechstronna
System ogólnej i uniwersalnej edukacji ukształtowany w IV wieku przed Chrystusem. Był powszechnie stosowany w starożytnym Rzymie i Grecji, później w Średniowieczu i Renesansie.
W V i VI wieku edukację uporządkowano w ten sposób, że na poziomie niższym Trivium – nauczano Gramatyki, Retoryki i Dialektyki, natomiast na poziomie wyższym Quadrivium –nauczano Muzyki, Arytmetyki, Geometrii oraz Astronomii Muzyki.
Więcej o historii powstania i kształtowania się Artes Liberales:
https://dialektika.org/las-siete-artes-liberales-trivium-et-quadrivium/
Ilustracja obok pochodzi z Hortus Deliciarum Ogród rozkoszy. Ukazuje porządek edukacji. Wewnątrz okręgu jest Filozofia przedstawiona jako królowa, która sprawuje władzę nad otaczającymi ją sztukami. Podkreśla to napis wokół niej:
arte regens omnia quae sunt ego philosophia subjectas artes in septem divido partes
Sztuką rządzącą wszystkim, co istnieje, jestem ja, filozofia, dzieląca podporządkowane sztuki na siedem części
Królowa Filozofia
Po grecku: φιλοσοφία, philosophia, dosłownie „miłość do mądrości”.
W centrum Filozofia jest intronizowana jako królowa, jej czoło jest przyozdobione złotą koroną, z której wyłaniają się trzy ludzkie głowy, oznaczone słowami etica , logica , phisica . Sokrates i Platon siedzą u jej stóp i starannie notują jej słowa.
Z serca Filozofii wypływa siedem źródeł, trzy po jednej stronie i cztery po drugiej. Tekst mówi nam, że jest to siedem sztuk wyzwolonych, których twórcą jest duch boski: gramatyka, retoryka, dialektyka, muzyka, arytmetyka, geometria i astronomia.
Królowa trzyma w obu rękach transparent, na którym widnieje napis: „Cała mądrość pochodzi od Boga, tylko mądrzy mogą osiągnąć to, czego pragną”.
U stóp Filozofii siedzą Sokrates i Platon. Siedzą na ławce z napisem PHILO-SO-PHI. Tekst otaczający dwóch filozofów mówi nam, że filozofowie najpierw nauczali etyki, potem fizyki, potem retoryki; byli prawdziwymi mędrcami świata i nauczycielami ludu; a ich zadaniem było badanie głębokiej natury wszystkich rzeczy.
Trivium
GRAMATYKA
Na szczycie róży Gramatyka nosi czerwień, a jej głowa jest przykryta białym welonem. Trzymana przez nią różdżka symbolizuje surową dyscyplinę, która towarzyszy nauce gramatyki. W drugiej ręce trzyma książkę ozdobioną klejnotami. Na łuku nad nią możemy przeczytać:
Per me quivis discit, vox, littera, syllaba quid sit
Dzięki mnie każdy uczy się czym jest słowo, litera, sylaba
RETORYKA
Obok Gramatyki jest Retoryka, która trzyma rylec i parę woskowanych tabliczek jako przykład staranności, jakiej wymaga się od mówcy podczas przygotowywania przemówień, z których każda będzie wymagała dużej uwagi na szczegóły i licznych poprawek:
causarum vires per me alme rhetor needs
potrzebujesz sił przyczyn przeze mnie, łaskawy retorze
DIALEKTYKA
Dialektyka prowadzi ożywioną wymianę zdań. Szczekająca głowa psa w jej lewej dłoni wyraża energię i prawidłowość argumentacji związanej z debatą dialektyczną oraz wzmożoną czujność niezbędną podczas rozumowania z oponentem.
argumenta sino concurrere more canino
pozwól argumentom biec razem jak psom
Quadrivium
MUZYKA
Muzyka gra na instrumencie w kształcie harfy zwanym citharą. Otaczają ją różne instrumenty w tym organy ręczne (organistrum) i lira.
Musica sum late doctrix artis variate
Jestem muzyką nauczycielką sztuk różnorodnych
ARYTMETYKA
Arytmetyka odlicza węzły na sznurku
Ex numeris consto, quorum discrimina monstro
„Składam się z liczb, których różnice pokazuję
GEOMETRIA
Geometria, trzymając cyrkiel ( circulus ) na ziemi, trzyma również kij pomiarowy (symbol jednostki). Jej rolą jest sztuka mierzenia świata w spoczynku.
Terrae mensuras per multas dirigo curas
Mierzę ziemię przez kierowanie wieloma przygotowaniami
ASTRONOMIA
Astronomia patrzy w kosmos, aby studiować niebo pełne gwiazd. Trzyma w ręku rodzaj soczewki powiększającej lub może obudowę wypełnioną wodą, aby odbić widok nocnego nieba.
Ex astris nomen traho, per quae discitur omen
Biorę imię z gwiazd, dzięki któremu poznajemy przeznaczenie
Duży pas otaczający siedem sztuk wyzwolonych ( septem artes liberales ) zawiera aforyzmy:
+ Hec exercicia que mvndi philosophia investigavit · investigata notavit · scripto firmavit et alvmnis insinvavit
Te ćwiczenia, które filozofia świata zbadała, zbadała, zanotowała, utrwaliła na piśmie i przekazała uczniom
+ Septem per studia docet artes philosophia · hec elementorum scrvtatvr et abdita rervm
Filozofia uczy siedmiu sztuk przez studia, bada elementy i ukryte rzeczy
poete vel magi spiritu filthy instincti
Poeci albo magowie natchnieni nieczystym duchem
A pomiędzy nimi dopisano:
Isti inmundis spiritibus inspirati scribunt artem magicam et poetriam id est fabulous comments
Ci natchnieni przez nieczyste duchy piszą sztukę magiczną i poezję, to znaczy wspaniałe komentarze
Poza kręgiem panowania Filozofii umieszczeni zostali poeci i magowie „natchnieni przez nieczystego ducha”. Są oni ukazani na dole strony, pogrążeni w marzeniach lub piszący w księdze fałszywe pedanterie(drobiazgowe nauczanie), które duch zła, w postaci czarnego i brzydkiego skrzydlatego stworzenia, próbuje szeptać im do ucha. Zauważamy przed nimi kształty lecternów, które mogły być również używane jako mównice, wyposażone w prymitywny kałamarz w kształcie rogu, zatopiony w biurku. Oprócz trzciny lub pióra, osoby piszące trzymają scyzoryki z czarnymi uchwytami.
Źródło i więcej: leo.https://liberalarts.org.uk/philosophy-and-the-liberal-arts/
Ilustracja pochodzi z: https://www.facsimilefinder.com/facsimiles/hortus-deliciarum-facsimile
Posłuchaj kompozycji z Hortus Deliciarum
Hortus Deliciarum: średniowieczna encyklopedia
Hortus deliciarum to średniowieczny, iluminowany manuskrypt-encyklopedia opracowana przez Herradę z Landsbergu w opactwie Hohenburg w Alzacji. Praca Herrady nad dokumentem rozpoczęła się w 1167 r. w jej klasztorze. Niesamowity manuskrypt powstał jako narzędzie edukacyjne dla nowicjuszek, które odbywały szkolenie w tej instytucji.
Herrada była alzacką zakonnicą szlacheckiego pochodzenia i przeoryszą opactwa Hohenburg w górach Wogezów. Nie wiadomo, jak została wykształcona we wczesnym życiu, ale była wyraźnie oczytana i oddana rozwojowi wiedzy kobiet, którymi się opiekowała.
Hortus deliciarum zawiera wiersze napisane przez Herradę, z których większość jest opatrzona muzyką. Niestety, w 1870 r. muzeum w Strasburgu, w którym przechowywano manuskrypt, zostało zbombardowane podczas oblężenia, a książka została zniszczona. Na szczęście większość książki została zreprodukowana np. w HORTUS DELICIARUM odtworzono plansze i komentarz (w tłumaczeniu na język angielski) zebrane i opracowane przez kanoników A. Strauba i G. Kellera w latach 1879-1899 pod patronatem Societe pour la Conservation des Monuments Historiques d’Alsace . Po raz pierwszy wydano je w 1901 roku w Strasburgu w wydawnictwie Schlesier & Schweikhardt. Nakład ograniczono do siedmiuset pięćdziesięciu egzemplarzy.
W przedmowie Herad pisze do swoich sióstr:
Ja sama, niczym mała pszczoła poruszona przez Boga, zebrałam (nektar)z różnych kwiatów Pisma Świętego i pism filozoficznych w tę księgę, która nazywa się Hortus deliciarum, i złożyłam ją w jedno, jakby słodkie plastry miodu, na chwałę i cześć Chrystusa i Kościoła oraz z miłości do Was. Zatem w tej właśnie księdze szukajcie przyjemnego pokarmu by orzeźwiać swoją wyczerpaną duszę jej miodowymi kroplami rosy… I teraz, gdy niebezpiecznie przemierzam różne ścieżki morza, proszę, abyście swoimi owocnymi modlitwami uwolniły mnie od ziemskich namiętności i pociągnęły w górę, razem z wami, ku miłości ukochanego Chrystusa.